سازه های گلخانه ای ( قسمت 1 )

در صورتي كه بخواهيم توليد خارج از فصل داشته باشيم بايد با به كارگيري روش هایي عوامل محيطي مناسب رشد گياه ( دما،رطوبت نسبي و نور ) را تحت كنترل داشته باشيم  كه براي اين منظور از گلخانه  Greenhouse استفاده مي كنيم .

استفاده از گلخانه به منظور توليد خارج از فصل سبزي هاي گلخا نه اي انجام مي شود و اهميت به سزايي درعلوم باغباني دارد .

اهمیت کشت‌ گلخانه‌ای

رشد جمعیت و افزایش مصرف سرانه كه با سطح درآمد و زندگی افراد جامعه همبستگی زیادی دارد، دو مسئله مهم در تأمین نیازهای غذایی برای افراد جوامع در حال پیشرفت از جمله ایران است و در این میان نقش بهره‌گیری مؤثر و بهینه از منابع محدود آب و خاك و استفاده از نیروی انسانی موجود در كشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. تلاش موفقیت‌آمیز در جهت رشد درآمد ناخالص ملی و رسیدن به خودكفایی در تولید نیازهای غذایی جمعیت رو به رشد كشور،همانند هر فعالیت دیگری نیاز به آگاهی عمیق از فرآیندهای عملی و اقتصادی و بكارگیری آخرین دانش و فن‌آوری روز دنیا دارد. در این راستا تكنولوژی تولید محصولات گلخانه‌ای منجر به افزایش چشمگیر راندمان بهره‌وری از منابع محدود آبی و خاكی گشته و اهمیت آن با توجه به اقلیم خشك و كم باران اكثر نقاط كشور ما غیر قابل انكار است.

اهداف كشت گلخانه اي :

توليد محصول در محلي كه آن محصول توليد نمي شود .

توليد در زماني كه كشت محصول در هواي آزاد غير ممكن است .

مزاياي كشت گلخانه اي :

1- افزايش توليد در واحد سطح ( به عبارت ديگر 10 برابر هواي آزاد ) به اين معني كه مثلا در مورد خيار توليد 20 كيلو گرم خيار در هر متر مربع در گلخانه به جاي توليد 2 كيلوگرم در همان يك متر مربع در هواي آزاد. 

2- توليد بيش از يك محصول در سال ( كه در مورد خيار توليد سه بار در سال و همچنين در مورد گوجه فرنگي توليد دو بار در سال ممكن مي باشد ).

3- افزايش كيفيت محصول توليدي ( كه با كنترل دقيق و بهتر آفات و بيماري ها با روش هاي كنترل بيولوژيكي و كاهش مصرف سموم كه باعث افزايش كيفيت محصول و افزايش صادرات و حفظ محيط زيست مي شود ).

4- صرفه جويي در مصرف آب ( با روش آبياري تحت فشار ).

5- استفاده از اراضي غير قابل كشت با سيستم هيدرو پونيك ( مانند گلخانه هاي پرورش سبزي در كيش ).

6- عدم وابستگي توليد به شرايط محيطي و امكان بازار يابي مناسب و تنظيم برنامه كشت مطابق با نياز بازار ( مثلا در مورد خيار طوري برنامه تنظيم شود كه زمان برداشت اواخر اسفند ماه باشد ).

7- تداوم كار و توليد محصول در تمام فصل هاي سال با توجه با امكان كنترل عوامل محيطي و تنظيم شرايط مورد نياز گياه.

8- ايجاد فرصت هاي شغلي مناسب براي جوانان و كار آموختگان كشاورزي و استفاده از اوقات فراغت كشاورزان در فصل هاي پاييز و زمستان .

معايب كشت گلخانه اي :

1-  هزينه اوليه آن زياد است و قسمت عظيم اين هزينه صرف احداث گلخانه مي شود كه البته در صورت سود مند بودن محصول توليدي اين هزينه حداكثر در سه سال برگشت داده مي شود .

2- نياز به مراقبت دايمي (برخلاف كشت در هواي آزاد كه با مراقبت كمتر ميتوان به سود    قابل توجهي دست يافت)  در كشت گلخانه اي حتي لحظه اي غفلت ميتواند خسارت جبران ناپذيري وارد كند (مثلا كاهش شديد دما در گلخانه در يك شب سرد زمستاني مي تواند باعث نابودي كامل محصولات گلخانه اي شود).

در صورت تصميم به كشت گلخانه اي چه بايد كرد؟

1-  مشخص كردن بازار فروش sell your crope before planting) ) بايد مشخص شود محصول توليد در كجا به فروش خواهد رسيد.

2-  تعيين زمان هاي مختلف سال از نظر ميزان فروش محصول توليدي ، زمان كسادي و اشباع بازارو زمان خلاء و نياز شديد بازار .

3-  تعيين نوع و ويژگي محصول مورد نياز كه مورد پسند مصرف كننده همان منطقه باشد (مثلا توليد كوجه فرنگي ريز يا درشت،توليد فلفل زرد،سياه ويا ....) .

4-  جمع آوري اطلاعات هواشناسي منطقه مورد كشت (ميانگين ده ساله حداقل دما در سرد ترين شب سال و ميانگين حداكثر دما در گرم ترين روز سال،ميانگين ده سال بارندگي،تعداد روز هاي آفتابي،روز هاي ابري ،روز هاي يخبندان و ....)

5-  تعيين جهت هاي جغرافيايي و جهت وزش باد هاي غالب در منطقه.

6-  نوع خاك از نظر بافت، ساختمان، PHخاك، ECخاك و عناصر پر مصرف و كم مصرف ،ميزان آهك ،ظرفيت تبادل كاتيوني و....

7-  وضعيت آب منطقه از نظر كمي و كيفي كه براي هر متر مربع بستر خاكي گلخانه حدود يك متر مكعب آب بايد در دسترس باشد و نيز بايد مواد حل شده جامد در آب مانند بيكربنات سديم ، كلر ،فلور آب ،در حد مطلوب باشد .

8-  مسافت گلخانه تا بازار مصرف.

9-  دستمزد كارگر در منطقه ای که قرار است گلخانه احداث شود.

10- جمع آوري اطلاعات علمي در مورد كاشت داشت و برداشت و آفات بيماري ها و انبار داري محصول مورد نظر .

11- بازديد از گلخانه هاي اطراف جهت جمع آوري  اطلاعات علمي و تجربي آنان به منظور جلوگيري از تكرار اشتباه ديگران و ...

12- بررسی اقتصادی وتعیین هزینه های تولید.

اهمیت تولید محصولات گلخانه ای

بر اساس آمار وزارت جهاد كشاورزي سبزي هاي گلخانه اي مساحتي حدود 1500هكتار را تشكيل مي دهند . البته اين مساحت هم اكنون دو برابر شده است . اگر در هر هكتار از اين گلخانه ها حدود 200 تن محصول توليد شود تقريبا كل توليد 300 هزار  تن خواهد بود كه اگر قيمت هر كيلو گرم آن حدود 200 فرض شود رقمي حدود 60 ميليارد تومان مي شود كه مي تواند اهميت زيادي در اقتصاد كشور داشته باشد . البته با افزايش رو به افزون زير كشت محصولات گلخانه اي رقم بدست آمده بيشتر و رو به افزايش است . 

اگر كليه عمليات كاشت تا برداشت طبق اصول و برنامه ريزي صحيح صورت گيرد سود قابل توجهي عايد كشاورزان خواهد شد كه به عنوان مثال اگر گلخانه اي به مساحت 1000 متر مربع داشته باشيم و بخواهيم خيار كشت كنيم و اگر 3000 بوته خيار كشت شده باشد و هر بوته بطور متوسط پنج كيلو گرم خيار توليد كند در مجموع 15000گيلو گرم خيار توليد مي شود كه اگر سه بار كشت در سال داشته باشيم و با احتساب قيمت 200 براي هر كيلويي آن در آمد كل فروش محصول در يك سال مبلغ 000/000/9 تومان خواهد بود . كه دستيابي به چنين رقمي در هوايي آزاد تقريبا غير ممكن است . 

 هزينه هاي ثابت گلخانه :

1- هزينه احداث 2- هزينه تاسيسات گرم كننده 3- هزينه تاسيسات خنك كننده 4- هزينه تاسيسات آبياري 5- خريد سمپاش

هزينه هاي جاري :   

1-    هزينه آب . برق . گازوئيل. تلفن و ...  2- هزينه بذر 3- خريد كود 4- هزينه كارگري (از كاشت تا برداشت )

                   كل هزينه ها   =  هزينه هاي ثابت    +   هزينه هاي جاري 

شرايط لازم براي احداث گلخانه

براي احداث هر گلخانه بايد موارد ذيل مد نظر قرار گيرد.

محل مناسب احداث گلخانه :

خاك محل احداث گلخانه بايد داراي بافتي متوسط ،زهكشي مناسب،فاقد شوري و قليائيت،آهك و گچ باشد. محل گلخانه حتي الامكان نزديك جاده هاي اصلي يا داراي جاده هاي مناسب باشد. شيب هاي تند،محلهاي بادگير مكان مناسبي براي احداث گلخانه نيستند. ابعاد زمين بايد طوري انتخاب شود كه بتوان گلخانه ها را در جهت شمال – جنوب در آن احداث نمود. فاصله حصار یا باد شکن حدود 7.5متر در نظر می گیرند.

وجود آب كافي با كيفيت مناسب:

حداقل آب مورد نياز براي 1000مترمربع گلخانه در هر شبانه روز در فصل تابستان(پيك مصرف)10-8 مترمكعب است كه با توجه به ميزان آب موجود،سطح گلخانه قابل احداث را ميتوان مشخص كرد. علاوه بر مقدار آب،كيفيت آب ازعوامل مهم در توليد محصولات گلخانه اي است.

تحمّل گياه نسبت به املاح موجود در آب آبياري متفاوت است. مهمترين عامل محدود كننده براي كشت هاي گلخانه اي شوري يا EC آب است.

EC قابل تحمّل براي گياهان در جدول(شماره1)بيان گرديده است.ميزان EC اگر از مقادير ذكر شده بيشتر گردد عملكرد محصول كاهش مي يابد. علاوه بر EC،ميزان سديم قابل جذب(S.A.R)،كلر، بيكربنات موجود در آب هم در عملكرد محصول مؤثرند لذا لازم است قبل از احداث گلخانه از آب مورد استفاده ، آزمايش كاملي بعمل آيد.

EC مناسب براي كشت محصولات گلخانه اي
جدول شماره (1)

موقعيت:

موقعيت گلخانه بايد به صورتي باشد كه بيشترين مقدار نور را دريافت نمايد. اولين انتخاب براي موقعيت گلخانه به صورت نماي جنوبي يا جنوب شرقي مي باشد. نور تمام روز بهترين شرايط را براي گياه فراهم مي كند. البته نور تابيده شده ازجانب شرق، به هنگام صبح، براي گياهان كافي مي باشد. نور صبح بيشترين مطلوبيت را داراست، زيرا كه به گياهان اجازه داده مي شود كه فرايند توليد غذا را زودتر آغاز نمايند؛ واين موضوع منجر به حداكثر رشد مي شود. بالطبع انتخابهاي بعدي، نماي جنوب غربي و نماي غربي مي باشد؛ چرا كه دريافت نور ديرتر صورت مي گيرد. نماي شمالي كمترين مطلوبيت را دارد و فقط براي گياهاني كه نور كمي احتياج دارند، مناسب مي باشد.

درختان برگ ريز مانند افرا و بلوط مي توانند به طور مؤثري از نور شديد بعد ازظهر تابستاني با ايجاد سايه بكاهند. البته بايد توجه داشت كه درختان در هنگام صبح، بر روي گلخانه سايه نياندازند. اين درختان در زمستان اجازه مي دهند كه نور كافي به گلخانه برسد؛ چرا كه در پاييز برگهاي خود را از دست مي دهند.